Σαν σήμερα, 6 Μαρτίου 1964, πεθαίνει ο βασιλιάς Παύλος Α΄, ύστερα από μακρά δοκιμασία της υγείας του και διάγνωση καρκίνου στο στομάχι. Οι πηγές της εποχής και τα ιστορικά αφιερώματα επιμένουν στη βαριά ατμόσφαιρα των τελευταίων ημερών, καθώς η Ελλάδα μπαίνει σε εθνικό πένθος μέσα σε λίγες ώρες, με τον θάνατό του να καταγράφεται το απόγευμα.
Η διαδοχή ενεργοποιείται ακαριαία. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος γίνεται βασιλιάς σε ηλικία 23 ετών (γεννημένος στις 2 Ιουνίου 1940), σε μια στιγμή που το πολιτικό θερμόμετρο βρίσκεται ήδη ψηλά.
Εκείνο το απόγευμα στο παλάτι
Το ίδιο βράδυ, λίγες ώρες μετά την είδηση, πραγματοποιείται η πρώτη τελετή ορκωμοσίας σε κλειστό κύκλο στα Ανάκτορα της Αθήνας, με την παρουσία των προβλεπόμενων πολιτικών και στρατιωτικών παραγόντων. Η «Καθημερινή» περιγράφει την τελετή ως «εκτάκτως υποβλητική και συγκινητική», δίνοντας τον τόνο μιας μετάβασης που έγινε σχεδόν «εν κινήσει», μέσα στο πένθος και την πίεση του χρόνου.
Λίγες εβδομάδες αργότερα έρχεται και η πλήρης κοινοβουλευτική επισημοποίηση: στις 23 Μαρτίου 1964 ο Κωνσταντίνος ορκίζεται ενώπιον της Βουλής και εκφωνεί τον λόγο του θρόνου, σε μια τελετή με έντονο συμβολισμό για τη συνταγματική τάξη της εποχής.
Μια βασιλεία με σφραγίδα ψυχροπολεμική
Ο Παύλος είχε ανέβει στον θρόνο το 1947, σε μια χώρα που κουβαλούσε ακόμη το τραύμα του Εμφυλίου και την ανάγκη ανασυγκρότησης. Η περίοδος της βασιλείας του συνδέθηκε με τη σταδιακή σταθεροποίηση θεσμών και τη στρατηγική πρόσδεση της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο: χαρακτηριστικό ορόσημο ήταν η ένταξη της χώρας στο ΝΑΤΟ στις 18 Φεβρουαρίου 1952.
Ταυτόχρονα, ο ρόλος του παλατιού στην πολιτική ζωή παρέμενε θέμα τριβής. Η δημόσια εικόνα της μοναρχίας ακροβατούσε ανάμεσα στην επιρροή που επιδίωκε να διατηρήσει και στις αντιδράσεις που προκαλούσε αυτή η επιρροή, ειδικά όταν η πολιτική αντιπαράθεση οξυνόταν.
Η πόλη στο πένθος και το βλέμμα στο αύριο
Η κηδεία του βασιλιά Παύλου γίνεται στις 12 Μαρτίου 1964 και η Αθήνα πλημμυρίζει κόσμο. Τα ρεπορτάζ της εποχής, όπως διασώζονται σε αρχειακά αφιερώματα, μιλούν για εντυπωσιακή συρροή και μεγάλη πομπή, με πλήθος ξένων επισήμων και εστεμμένων να δίνουν παρουσία σε ένα γεγονός διεθνούς προβολής.
Μέσα σε αυτό το πένθος, ο νεαρός βασιλιάς καλείται να εκπέμψει σταθερότητα. Η ηλικία του, η δημοσιότητα γύρω από το πρόσωπό του και οι υψηλές προσδοκίες ενός τμήματος της κοινωνίας δημιουργούν ένα σκηνικό όπου κάθε κίνηση διαβάζεται πολιτικά, ακόμη κι όταν παρουσιάζεται ως τυπική.
Η δεκαετία που ακολούθησε
Τον Μάρτιο του 1964, πρωθυπουργός είναι ο Γεώργιος Παπανδρέου, και η συνύπαρξη κυβέρνησης και παλατιού μπαίνει σύντομα σε δοκιμασία. Η σύγκρουση που θα κορυφωθεί με την κρίση του 1965 και θα ακολουθηθεί από την εκτροπή του 1967 σφραγίζει τη δημόσια αποτίμηση του ρόλου του Κωνσταντίνου, ανεξάρτητα από το πώς τοποθετείται κανείς πολιτικά απέναντι στη μοναρχία.
Η κατάληξη έρχεται μια δεκαετία μετά: το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 επικυρώνει την επιλογή της αβασίλευτης δημοκρατίας, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο της μοναρχίας στη σύγχρονη Ελλάδα.
